Nvidia, TSMC en de stille oorlog om de chips van AI

Op 17 juli 2024 werd Nvidia, een Amerikaans bedrijf dat grafische kaarten maakt voor games, het meest waardevolle bedrijf ter wereld. Markt kapitalisatie: meer dan 3,4 biljoen dollar. Meer dan Apple, meer dan Microsoft, meer dan Saudi Aramco. Voor een bedrijf dat in 1993 begon in een Denny's-restaurant in Californië, als een gok op het idee dat graphics in games belangrijk zouden worden, was het een improbable climax van een drie decennia durende reis.

De reden voor Nvidia's ongekende waardering is simpel: AI heeft GPU's nodig, en Nvidia maakt verreweg de beste. De reden dat Nvidia zo dominant is, is complexer. Het heeft te maken met een samenspel van technologie, geopolitiek en geluk dat teruggaat tot de jaren tachtig.

De drievoud

Er zijn drie bedrijven die je moet kennen om moderne AI te begrijpen. Nvidia (VS). TSMC (Taiwan). ASML (Nederland). Deze drie zijn strategische knooppunten in een wereldwijde toeleveringsketen die geavanceerde chips produceert. Verwijder één, en AI zoals we die kennen stort in.

Nvidia ontwerpt de chips. Geen producent, maar een ontwerper. Ze nemen de architectuur vast (H100, H200, B200, de nieuwste generaties AI-GPU's), schrijven de ontwerpen, en sturen die naar een fabriek.

TSMC produceert de chips. Taiwan Semiconductor Manufacturing Company is de grootste chipfabrikant ter wereld en de enige die de meest geavanceerde processen (3nm, 2nm) op schaal kan leveren. Als Nvidia iets wil laten maken, TSMC maakt het.

ASML maakt de machines die TSMC gebruikt. Het Nederlandse bedrijf uit Veldhoven is de enige die extreme ultraviolet lithografie (EUV) machines kan bouwen — apparaten die op atomair niveau kunnen drukken. Zonder ASML kunnen de nieuwste TSMC-chips niet worden gemaakt.

Deze drie samen, plus nog een handvol andere bedrijven (Applied Materials, Samsung Foundry, Tokyo Electron), vormen de keten achter elk AI-model dat in 2026 draait.

Hoe Nvidia domineerd werd

In 2006 kondigde Nvidia CUDA aan — een softwareplatform dat programmeurs in staat stelde GPU's te gebruiken voor algemene berekeningen, niet alleen voor graphics. Het was een gok op de toekomst. Op dat moment was er geen grote markt voor "general purpose GPU computing". Nvidia investeerde toch. Jarenlang.

Toen in 2012 AlexNet de ImageNet-competitie won — met twee Nvidia-gaming-GPU's — werd CUDA plotseling strategisch waardevol. Elke onderzoeker die neurale netwerken wilde trainen, gebruikte CUDA. Elke student die AI leerde, leerde het op Nvidia-hardware. Een heel ecosysteem ontstond rond Nvidia's chips en software.

Dat ecosysteem is Nvidia's diepste slotgracht. AMD maakt ook goede GPU's. Intel probeert terug te komen. Startups als Cerebras, Groq en Graphcore bouwen eigen AI-chips. Maar de software, tools, benchmarks en community zijn allemaal rond Nvidia. Elke nieuwe chipmaker moet niet alleen betere hardware bouwen — ze moeten ook een compleet softwareplatform bouwen. Dat is een Everest die weinig hebben beklommen.

In 2026 schat men dat Nvidia ongeveer 80-90% van de serieuze AI-training-markt bezit. Het is een van de meest dominante monopolies in moderne technologie.

Waarom Taiwan

TSMC produceert voor Nvidia. Maar dus ook voor Apple (alle iPhone-chips), AMD, Qualcomm, en vrijwel elke andere grote chipontwerper. De hele wereldwijde smartphone- en computerindustrie hangt af van fabrieken op een eiland dat 180 km van China ligt en door Peking als afgesplitste provincie wordt beschouwd.

Dat is geen toevallige situatie. TSMC's oprichter Morris Chang koos Taiwan bewust — overheidssteun, opgeleide ingenieurs, lage kosten, en politieke neutraliteit. Het bedrijf heeft drie decennia geïnvesteerd in een niveau van proceskennis dat bijna onmogelijk te evenaren is. Een nieuwe 2nm-fabriek kost 20 miljard dollar en vereist duizenden ingenieurs met jaren specialistische training. China probeert al jaren die capaciteit op te bouwen en heeft de spatten daarvan pas.

De concentratie is strategisch kwetsbaar. 90% van 's werelds meest geavanceerde chips komt uit Taiwan. Een verstoring — door militair conflict, natuurramp, of politieke crisis — zou de wereldwijde technologie-industrie onmiddellijk lamleggen.

De exportbeperkingen

Sinds oktober 2022 heeft de Amerikaanse regering progressief strengere exportbeperkingen opgelegd aan chiptechnologie richting China. Onder Biden begonnen, onder Trump verscherpt. Nvidia mag niet meer zijn topmodellen (H100, B200) aan Chinese bedrijven verkopen. TSMC mag niet meer op geavanceerde processen voor Chinese klanten produceren. ASML mag niet meer zijn EUV-machines aan China leveren.

De logica van Washington: Amerika wil een voorsprong in AI behouden, en een van de weinige manieren om dat structureel te doen is China's toegang tot geavanceerde chips beperken. Zonder topchips kan China geen top AI-modellen trainen. Zonder top AI-modellen verliest China strategische capaciteit.

Het beleid is controversieel. Critics zeggen dat het alleen op korte termijn werkt — China investeert massive in eigen chipproductie (via SMIC) en zal binnen een decennium gaps opvullen. Anderen stellen dat de beperkingen juist China aanmoedigen om onafhankelijk te worden, wat op langere termijn Amerika's positie verzwakt.

Voor Nvidia en TSMC betekenen de beperkingen miljarden aan verloren omzet uit China. Ze zijn niet blij. Maar ze volgen de regels, want de alternatieve (schending) zou hen uit de Amerikaanse markt sluiten.

De DeepSeek-shock

In januari 2025 gebeurde iets dat dit hele verhaal kwalitatief verstoorde. DeepSeek, een Chinees AI-laboratorium, publiceerde een model (DeepSeek V3, later R1) dat qua prestaties concurreerde met OpenAI's en Anthropic's topmodellen — maar dat getraind was met veel minder rekenkracht en op chips die geen H100's waren.

Het was een schok in meerdere opzichten. Ten eerste: China bleek niet zo ver achter als de exportbeperkingen hadden gesuggereerd. Ten tweede: het bleek dat nieuwere architecturale trucs (efficiëntere MoE, betere training-technieken) een aanzienlijk deel van de hardware-achterstand konden goedmaken. Ten derde: DeepSeek was gratis en open-source beschikbaar, wat de economische logica van dure closed AI-modellen onder druk zette.

Nvidia's aandelenkoers daalde kort na de DeepSeek-release met meer dan 500 miljard dollar in marktwaarde — een van de grootste eendaagse verliezen ooit voor een individuele aandelenwaardering. De markt vreesde dat de AI-hardware-behoefte misschien toch niet zo eeuwig doorstijgend was als aangenomen.

Twee weken later was de koers grotendeels hersteld. De markt had herzien: DeepSeek toont dat efficiëntere modellen mogelijk zijn, maar de vraag naar rekenkracht blijft groeien omdat er steeds meer AI-toepassingen zijn. Toch was de korte paniek veelzeggend — de zekerheden onder Nvidia's waardering zijn minder zeker dan ze leken.

De geopolitieke stapel

Dit alles maakt AI een uitgesproken geopolitieke aangelegenheid. Wie bepaalt de toekomst van AI? Niet alleen de onderzoekers, niet alleen de bedrijven die modellen bouwen. Ook de regeringen die chipexporten reguleren. De bedrijven die chips maken. De landen die chipfabrieken huisvesten. Iedere laag van de stapel heeft strategisch belang.

Voor Europa is dat ongemakkelijk. ASML is een Nederlandse trots en cruciaal in de keten, maar Europese AI-ambities zitten relatief zwak. Er is geen Europese Nvidia. Geen Europese equivalent van GPT of Claude. Europa consumeert de eindproducten die anderen maken, en heeft relatief weinig van de strategische bestanddelen zelf.

Voor de VS is het een strategische prioriteit om de voorsprong vast te houden. CHIPS Act (2022): 52 miljard dollar in chipfabrieken in de VS. Voor Taiwan is het een existentiële kwestie — hun strategische waarde voor de VS is deels een verzekering tegen Chinese agressie ("silicon shield"), maar ook deels een kwetsbaarheid. Voor China is het een lange-termijnproject: zelfvoorzienend worden in chips, kost wat kost.

Wat de gewone gebruiker moet weten

Als je in 2026 ChatGPT gebruikt, of Claude, of een AI-agent op je werk, dan is dat alleen mogelijk omdat deze hele keten — Nvidia, TSMC, ASML, Amerikaanse beleid, Taiwanese politiek, Nederlandse technologie — werkt. Die keten is fragiel. Ze is ook enorm waardevol.

Voor de meeste mensen is dit onzichtbaar. AI voelt als iets dat uit de cloud komt, zonder specifieke geografie. De werkelijkheid is anders. Elk AI-systeem dat je gebruikt, draait op chips die in Taiwan zijn gemaakt met machines die in Nederland zijn gemaakt, ontworpen door een Amerikaans bedrijf, getraind in datacentra die voor een groot deel in de VS staan.

Dat is geen onbelangrijk detail. Als deze keten verstoord raakt — door oorlog, door crisis, door langdurige politieke ontwrichting — dan verstoort onze hele moderne AI-werkelijkheid. Het is een van de weinige technologiestapels in geschiedenis die zo onlosmakelijk verbonden is met zo specifieke locaties en zo specifieke bedrijven.

De toekomst

Bestaat er een scenario waarin dit landschap fundamenteel verandert? Waarschijnlijk ja, over een decennium of langer. De VS bouwt TSMC-achtige fabrieken in Arizona. Japan investeert in Rapidus. Europa in meerdere initiatieven. China in SMIC en zijn opvolgers. Over 2035-2040 zal de huidige concentratie waarschijnlijk minder extreem zijn.

Tot die tijd: de AI-industrie, die wereldwijd honderden miljarden genereert en hart van techtrend is, staat op een zeer smalle basis. Begrijp die basis, en je begrijpt veel van wat er in de industrie gebeurt. Waarom exportbeperkingen? Waarom paniek over Taiwan? Waarom investeringen in nieuwe fabrieken? Waarom is Nvidia zo ongeëvenaard waardevol?

Alles herleidt zich tot de vraag: wie kan de chips krijgen om de modellen te draaien die de toekomst bepalen? Die vraag heeft op dit moment een antwoord dat op toevallige wijze bij drie bedrijven en één eiland ligt. Wie dat overzicht mist, mist het fundament van alles.

En dat fundament is, anders dan de cloud, heel erg aards. Silicon. Aluminium. Koper. Gemaakt op specifieke plekken, door specifieke mensen, met machines van specifieke herkomst. Daar begint AI, niet in modellen en algoritmen.