Vijf dagen die alles veranderden — de OpenAI-coup van november 2023

Op vrijdag 17 november 2023, om 12:00 Amerikaanse tijd, werd Sam Altman uit een videoconferentie gehaald met het bestuur van OpenAI. Hij kreeg te horen dat hij ontslagen was als CEO. Het gesprek duurde ongeveer drie minuten.

Vrijwel niemand — behalve de bestuursleden die de beslissing namen — wist dat dit zou gebeuren. Niet Microsoft, de grootste investeerder. Niet de werknemers. Niet president van OpenAI Greg Brockman, die tegelijk van zijn bestuursrol werd gehaald en op het moment van het ontslag in een aparte call werd geïnformeerd. Niet Satya Nadella, CEO van Microsoft, die pas een paar minuten voor de publieke aankondiging werd gewaarschuwd.

Om 12:30 verscheen er een blogpost op openai.com. Altman was ontslagen wegens "niet consistent openhartig in zijn communicatie met het bestuur". Een interim-CEO (Mira Murati, de CTO) werd aangekondigd. De aankondiging was droog en vaag. Het was de luidste stilte van het jaar.

Het weekend van chaos

Binnen uren was het duidelijk dat niemand begreep wat er gebeurde. Silicon Valley was in shock. Tech-pers stortte zich erop. Op Twitter (toen X) was het onderwerp dominant. Microsoft's aandelenkoers begon te dalen op zorgen over wat dit voor hun AI-strategie betekende.

Altman zelf tweette kort na de aankondiging: "i loved my time at openai. it was transformative for me personally, and hopefully the world a little bit. most of all i loved working with such talented people. will have more to say about what's next later." De toon was rustig, maar de taal was ondiplomatiek voor iemand die net zonder voorafgaande waarschuwing ontslagen was.

Werknemers bij OpenAI waren woedend. Meerdere senior medewerkers zeiden dat ze het bestuur niet vertrouwden. Greg Brockman nam ontslag uit solidariteit met Altman. Drie andere senior onderzoekers volgden op zaterdag.

Investeerders eisten uitleg. Het bestuur — voorgezeten door Tasha McCauley — weigerde specifieke redenen te geven voor het ontslag. Ze hielden vol dat de beslissing in lijn was met hun verantwoordelijkheden. Maar ze konden niet zonder meer uitleggen wat Altman had gedaan dat zo ernstig was dat hij direct moest vertrekken zonder overleg.

Microsoft zet zijn tanden in

Op zaterdag sprak Satya Nadella met het bestuur. Volgens latere verslagen eiste hij informatie over wat er was gebeurd. Het bestuur gaf die niet. Dat weekend begon Microsoft een ander spoor: ze boden Altman en Brockman banen aan bij Microsoft, in een nieuw op te zetten AI-research-groep.

Dit was tactisch briljant. Het maakte de OpenAI-werknemers bewust dat ze bij Altman konden blijven, buiten OpenAI, bij de grootste softwaregigant ter wereld. Dat veranderde de positie van het bestuur. Als de meeste werknemers zouden volgen, zou OpenAI — dat ze probeerden te beschermen — alsnog effectief ontmanteld worden.

De brief

Op maandag 20 november verscheen een brief. Getekend door 505 van OpenAI's 770 werknemers. Ze dreigden allemaal op te stappen — naar Microsoft — als het bestuur Altman niet terug zou nemen en zichzelf niet zou vervangen. In de uren daarna kwam het totaal op 738 werknemers. Bijna iedereen.

De brief was ondertekend door onder andere Mira Murati, de interim-CEO die het bestuur net had aangewezen. Zij vond blijkbaar dat Altman terug moest. Ook Ilya Sutskever, een van de bestuursleden die Altman had ontslagen, tekende de brief. Zijn handtekening werd een van de meest bekeken in de zaak. Blijkbaar had hij spijt.

Het bestuur was plotseling volledig geïsoleerd. Drie mensen (McCauley, Helen Toner, en Adam D'Angelo) tegen 738 werknemers, Microsoft, en een grote groep investeerders.

De terugkeer

Op woensdag 22 november werd aangekondigd dat Altman terug zou komen als CEO. Het bestuur werd volledig vervangen op Adam D'Angelo na. Nieuwe bestuursleden werden aangekondigd: Bret Taylor (ex-Salesforce CEO) als voorzitter, Larry Summers (ex-Treasury secretary), en later anderen. Helen Toner en Tasha McCauley traden af. Ilya Sutskever bleef werknemer maar zijn rol veranderde — hij zou later OpenAI verlaten om een eigen AI-veiligheidsbedrijf op te richten, Safe Superintelligence Inc.

Vijf dagen na het ontslag was Altman terug. Brockman kwam terug. Microsoft was tevreden. Werknemers waren opgelucht. De crisis leek voorbij.

Behalve dat niemand nog wist waarom het überhaupt was begonnen.

Wat was er gebeurd?

In de maanden daarna sijpelden lekken uit. Volgens verschillende bronnen had het bestuur zorgen over Altman's omgang met hen — een specifieke beschuldiging was dat hij informatie over bepaalde producten en research had achtergehouden. Helen Toner had een paper geschreven dat licht kritiek uitte op OpenAI's veiligheidsaanpak; Altman zou daar op ongepaste manier op hebben gereageerd.

Een andere theorie, populair in AI-kringen, verbond het ontslag aan een intern project met codenaam "Q*" (Q-star) — een nieuwe AI-doorbraak die alarm zou hebben geslagen bij sommige onderzoekers. Die theorie is nooit bevestigd, en Q* werd niet publiek onthuld als een doorbraakmoment.

Wat wel duidelijk werd: er was een breuk tussen Altman en enkele senior onderzoekers, in het bijzonder rondom de balans tussen commerciële ambitie en veiligheidszorgen. Het bestuur van de non-profit die OpenAI bestuurt, was formeel verantwoordelijk voor het bewaken van de missie (veilige AGI ontwikkelen). Ze voelden zich klaarblijkelijk gedwongen om actie te ondernemen. Maar de actie was slecht uitgevoerd, niet duidelijk gecommuniceerd, en ze onderschatten volledig de commerciële werkelijkheid waarin OpenAI opereerde.

Wat het betekende

De coup was niet alleen persoonlijk drama. Het onthulde een fundamentele spanning in OpenAI's governance-structuur. Oorspronkelijk opgericht als non-profit om veilig AI-onderzoek te doen, was OpenAI geëvolueerd tot een commerciële reus met 10 miljard dollar van Microsoft en miljardenwaardering. De non-profit-governance paste niet meer bij de commerciële realiteit.

Het bestuur had theoretische macht om de CEO te ontslaan als ze dachten dat de missie in gevaar was. Dat is de raison d'être van non-profit boards. Maar in praktijk bleek die macht onbruikbaar. De economische en operationele afhankelijkheid van Altman was zo groot, en de werknemers en investeerders waren zo aan hem gebonden, dat het bestuur geen haalbare weg had om hun beslissing door te zetten.

Dat heeft diepere consequenties. Als het bestuur van OpenAI de CEO niet kan ontslaan zonder de organisatie op te blazen, wat is dan het toezicht dat de non-profit-structuur beloofde? Wie controleert hun veiligheidsbeslissingen? Wie houdt de CEO accountable?

Die vragen zijn in 2026 nog niet beantwoord. OpenAI is bezig met herstructurering — er zijn plannen om een for-profit-entity op te richten met specifieke eigendomsstructuren. Het idee van een non-profit die het commerciële deel controleert, lijkt in de praktijk onhoudbaar gebleken.

De diepere les

De OpenAI-coup wordt in bedrijfskundige scholen nu gedoceerd als casestudy in slecht crisis-management en in bredere vragen over governance van gevaarlijke technologieën. Maar voor wie in de AI-industrie werkt, is de les scherper en meer ongemakkelijk.

OpenAI was — en is nog steeds — waarschijnlijk het belangrijkste AI-bedrijf ter wereld. De mensen die het leiden, bouwen technologie waarvan ze zelf beweren dat ze de menselijke beschaving wezenlijk kan veranderen. Die zelfde mensen bleken geen functionerende governance-structuur te hebben. Ze konden, toen het bestuur besloot actie te ondernemen, niet op een ordentelijke manier een conflict oplossen.

Als dat het niveau is waarop de governance van frontier-AI functioneert, hoeveel vertrouwen kunnen we hebben in wat er met grotere beslissingen gebeurt? Wanneer er een echte veiligheidscrisis komt — een model dat zich onverwacht gedraagt, een release die niet klopt, een medewerker die een waarschuwing uit — zal dat beter worden aangepakt dan de november-2023-episode?

Die vraag hangt boven de hele industrie. Niemand, inclusief de mensen die er aan het hoofd van staan, heeft een geruststellend antwoord.

Wat we niet weten

Het meest opvallende aan de hele zaak is wat er niet openbaar is gemaakt. De werkelijke reden voor Altman's ontslag is voor zover wij weten nog steeds niet publiek. Geen van de ex-bestuursleden heeft in detail toegelicht wat ze hadden gezien. Geen van de OpenAI-interne onderzoeken na de hereniging is gepubliceerd.

Dat is ongewoon. Meestal komen dit soort bedrijfsdrama's na een paar jaar naar buiten via boeken, interviews, lekken. De OpenAI-zaak blijft opvallend hermetisch gesloten. Dat kan toeval zijn. Het kan ook gerelateerd zijn aan de gevoeligheid van wat er werd besproken — mogelijk over AI-capaciteiten of veiligheidsrisico's die vertrouwelijk moeten blijven.

Hoe dan ook: wat er in die vijf dagen precies gebeurde en waarom, weten we pas als iemand in de toekomst bereid is het te vertellen. Tot die tijd is het een van de grootste ongeopende puzzels in moderne techgeschiedenis — en een die mogelijk nog altijd relevant is voor hoe we de toekomst van AI zouden moeten besturen.